Νίτσε, Οἱ καταβολὲς τῆς ἀρχαίας καὶ τῆς νεώτερης τραγωδίας, Α΄

Λυρικὲς οἱ καταβολὲς τῆς ἀρχαίας τραγωδίας, ἐ π ι κ ὲ ς τῆς νεώτερης (τῆς γ ε ρ μ α ν ι κ ῆ ς, μιά κ’ οἱ καταβολὲς τῆς ρομανικῆς ἔρχονται ἀπ’ τὴν ἀρχαία τραγωδία). Ἡ ἀρχαία ρίχνει τὸ βάρος στὸ πάθος, ἡ νεώτερη στὴ δράση.  Ποιά ἡ διαφορὰ ἀνάμεσα στὰ Μυστήρια τοῦ Μεσαίωνα, τὰ ἠθικοπλαστικὰ δράματα καὶ τοὺς διθύραμβους; Τὰ δύο πρῶτα συνίστανται κατεξοχὴν σὲ δράση – ὁ λόγος καὶ τὸ συναίσθημα ἁπλῶς συνοδεύουν, καὶ βαθμηδὸν δικαιολογοῦν τὴ δράση. Οἱ διθύραμβοι ἀπαγγέλλονται ἀπὸ ὁμάδες μεταμφιεσμένων ἀοιδῶν: πρῶτα ἔρχεται ἡ ἐσωτερικὴ ἀναπαράσταση (μέσῳ τοῦ λόγου φτάνει στὴ φαντασία), κι ἀργότερα ὀπτικοποιεῖται μὲ τὴ δράση. Οἱ ἀρχαῖοι Ἕλληνες εἶχαν μιὰν ἀναδημιουργὸ φαντασία πολὺ πιὸ δραστήρια ἀπ᾿ τὴ δική μας: σὲ πολλοὺς χώρους (στὴ διακόσμηση, στὴ μιμική κ.λπ.) ἀρκοῦνταν, ὡς ἐπὶ τὸ πλεῖστον, στὸ σύμβολο. Ἡ περισυλλογὴ χαρακτήριζε τὸν ἀρχαῖο Ἕλληνα τῆς δημόσιας ζωῆς, ὁ περισπασμός τὸν ἐσωστρεφῆ Γερμανὸ ποὺ ζῇ σὲ στενώτερα πλαίσια.

Rembrandt, Faust

Rembrandt, Faust

Τὸ ἔπος στηρίζεται σὲ μιὰν εὐρύτερη παρουσίαση τοῦ πραγματικοῦ, τὸ χαρακτηρίζει μία ἄνεση κι αὐτάρκεια ἀπέναντί του· διαπνέεται ἀπὸ μιὰν αἰσιοδοξία, ἐνῶ ἡ λυρική ποίηση ἀποδίδει μονάχα τὶς κορυφαῖες στιγμὲς τῆς ζωῆς – εἶναι ἰδεαλιστική, συχνὰ ἀπαισιόδοξη κ’ ἐκφράζει τὴν ὀδύνη ποὺ προκαλεῖ ἡ δυσαρμονία, ἡ ἀντίθεση ἐπιθυμητοῦ καὶ πραγματικοῦ. Τὸ ἔπος ζῇ σὲ τοῦτο τὸν κόσμο, γιατὶ τὸ θέλει – ἡ λυρικὴ ποίηση, γιατὶ δέν μπορεῖ νὰ κάνῃ ἀλλιῶς… Ἑπομένως, τὸ δρᾶμα, στὸ βαθμὸ ποὺ διαμορφώθηκε βάσει τοῦ ἔπους, παραμένει σ’ α ὐ τ ὸ ν τὸν κόσμο· ἀντίθετα, ἡ λυρικὴ ποίηση ἀγγίζει τὸ ὑπερβατικό.

Τὸ δρᾶμα εἶναι καθαρὰ άνθρώπινο· κυβερνᾶ ἡ βούληση, ὁ χαρακτήρας, τὸ ἔθιμο· στὴ λυρικὴ ποίηση κυβερνᾶ τὸ θεῖο, τὸ πεπρωμένο. Αὐτὲς οἱ δύο διαφορετικὲς καταβολὲς τοῦ δράματος ἀνάγονται σὲ δύο ξεχωριστὲς ροπὲς τοῦ ἀκροατῆ: ὁ Ἕλληνας εἶχε τὸ μέγα ταλέντο τοῦ ἀ κ ρ ο ᾶ σ θ α ι, ὁ Γερμανὸς τοῦ θ ε ᾶ σ θ α ι – αὐτὸ μένει ν’ ἀποδειχτῇ ἀνάλογα μὲ τὶς ροπὲς τοῦ σημερινοῦ κοινοῦ…

Ἀπ᾿ τὸ βιβλίο Φρ. Νίτσε, Διόνυσος κατὰ Ἐσταυρωμένου, Δοκίμια καὶ σημειωματάρια, 1869-73, μτφρ Βαγγέλης Δουβαλέρης, Επιμ. Ἦρκος Ρ. Ἀποστολίδης, Αθήνα, 2009, 161-2.