Περί του «Πέερ Γκύντ»

Μολονότι ὁ Ἴψεν ἔγινε γνωστὸς στὴν Εὐρώπη τοῦ 19ου αἰώνα μὲ τοὺς λεπτοδουλεμένους διαλόγους καὶ τὶς ἀριστοτεχνικὲς κορυφώσεις στὴν πλοκὴ τῶν ρεαλιστικῶν του δραμάτων –δηλαδὴ τὴν καθαρὰ θεατρική του ἀρματωσιά–, τ’ ὅλο ἔργο του δὲν ἔπαψε ποτὲ νὰ ζῇ καὶ ν’ ἀναπνέῃ ἀπ’ τὴν ποιητική του φλέβα. Κι ὁ Πέερ Γκὺντ εἶν’ ἡ πεμπτουσία τῆς ἰψενικῆς ποίησης ὡς πρὸς τὴ μορφή, τὸ περιεχόμενο καὶ τὸ εὖρος της.

Στὸ προηγούμενο ἔργο, τὸν Μπράντ, τὸν ἕτερο ἄξονα τῶν ποιητικῶν του δραμάτων, ζωντάνεψε μιὰν ἀλύγιστη βούληση κάνοντας δραματικὸ πρόσωπο τὴν ἀ τ ο μ ι κ ὴ   σ υ ν ε ί δ η σ η. Ἡ ἴδια ἡ ὕπαρξη τοῦ Μπρὰντ εἶναι μιὰ πύκνωση ποὺ μοιραῖα ὁδηγεῖται σ’ ἐκρήξεις καταστροφικὲς συμπαρασύροντας κάθετί γύρω της μιὰν ὥρα ἀρχύτερα πρὸς τὸ σκληρὸ θεὸ τοῦ φανατικοῦ ἱερέα. Ὁ Πέερ, ἀντίθετα, εἶν’ ἕνα «κρεμμύδι» – σχεδὸν μιὰ καρικατούρα τῆς ἀτομικότητας. Κάθε φλούδι του εἶναι κ’ ἕνας μανδύας πούχει φορέσει, γιὰ ν’ ἀδράξῃ τὴ στιγμή. Ὁ πυρήνας του: ἀνύπαρκτος. Ὁ ἥρωας, στὶς τέσσερεις πρῶτες πράξεις, προσθέτει κι ἀπὸ μιὰ φλούδα. Νομίζει πὼς ἔτσι ὁλοκληρώνεται. Γιὰ τὸν Πέερ, ὁ ἑαυτός του πρέπει ν’ ἁπλώνεται ὅλο καὶ περσότερο. Μονάχα ἔτσι θὰ γίνῃ «α ὐ τ ο κ ρ ά τ ω ρ   τ ο ῦ   Ἑ α υ τ ο ῦ» καὶ θὰ δαμάσῃ «τ ὰ   σ τ ο ι χ ε ι ὰ   τ ῆ ς   ψ υ χ ῆ ς   τ ο υ».

Ἡ μορφὴ τοῦ ἔργου ἔρχεται νὰ δώσῃ τὸ χαρακτῆρα τοῦ Πέερ. Ξεκινάει ἀπόνα ρεαλιστικό, ταπεινὸ περιβάλλον τῆς νορβηγικῆς ὑπαίθρου καὶ σιγά-σιγὰ ἀπογειώνεται σὲ μιὰν ἄνευ προηγουμένου φαντασμαγορία. Λίγα ἔργα, μὲ πρῶτο τὸ δεύτερο μέρος τοῦ Φάουστ, καταφέρνουν νὰ ὑποτάξουν τόσα ἑτερόκλητα στοιχεῖα σὲ μιὰ πραγματικὴ ἑνότητα. Τί προφῆτες, τί τρελλοκομεῖα, τί τρόλλ, μάγισσες καὶ ξωτικά: ὅλα τὰ λειώνῃ ὁ Ἴψεν καὶ τὰ ξαναστιλβώνει σ’ ἕνα ἀγέρωχο ὅλον, ὄντας «κ ο υ μ π ο χ ύ τ η ς» κι «Ἀ φ έ ν τ η ς» μαζί. Τὸ ἔργο δὲ δανείζεται ἁπλᾶ τ’ ὄνομα τοῦ κεντρικοῦ προσώπου. Ὅλο μαζὶ ε ἶ ν α ι ὁ Πέερ. Μ’ ἕναν «αὐτοκρατορικὸ ἰμπεριαλισμό» ἁπλώνεται σὲ μορφὲς καὶ καταστάσεις τῆς ζωῆς, γιὰ νὰ περιγράψῃ τὶς περιπλανήσεις τῆς ἀνθρώπινης ψυχῆς, ποὺ ρωτάει τραγικὰ κι ἀκατάπαυστα τί σημαίνει «νάσαι ὁ ἑαυτός σου». Κι ὅπως ὁ Πέερ, ποὺ ἀντὶ νὰ προχωρήσῃ ὁλόισια, κάνει κύκλους –μὰ κι ὁ Μπρὰντ ποὺ προσπάθησε τὴν εὐθεῖα ὁδό, τί ἄλλο κατάφερε ἀπ’ τὴν τέλεια καταστροφή;–, ἔτσι καὶ τὸ δραματικὸ ποίημα στροβιλίζεται καὶ συμπαρασύρει τὴν πλοκὴ ἀπ’ τὶς ἐσχατιὲς τῆς Νορβηγίας στὴν ξεραΐλα τῆς Σαχάρας καὶ πάλι πίσω.

[Ἀπ’ τὴν Εἰσαγωγὴ τοῦ Θεοδόση Παπαδημητρόπουλου γιὰ τὸν Πέερ Γκὺντ στὶς ἐκδόσεις Gutenberg· ἐπιμέλεια Ἥρκου Ἀποστολίδη.]

Henrik-Klausen-Peer-Gynt-1876.jpg
Henrik-Klausen-Peer-Gynt-1876” by Ernst Emil Aubert – Ibsen.net. Licensed under Public domain via Wikimedia Commons.